راهنمای کامل تجهیزات آتشنشانی: اسپرینکلر، رایزر، زون اسمبلی و اعلام حریق
انتخاب تجهیزات آتشنشانی مناسب بر اساس نوع ساختمان، کاربری و استانداردهای NFPA، اولین قدم در ایمنی پایدار است. در این مقاله با هر تجهیز، کارکرد و محل نصب آن آشنا میشوید.
تأمین ایمنی یک ساختمان در برابر آتشسوزی فقط به قرار دادن چند کپسول آتشنشانی در طبقات محدود نمیشود. در ساختمانهای مسکونی، اداری، تجاری، صنعتی و مجموعههای بزرگ، مجموعهای از تجهیزات برای تشخیص، اعلام، کنترل و اطفای حریق در کنار یکدیگر کار میکنند. اسپرینکلر، رایزر آتشنشانی، زون اسمبلی، سیستم اعلام حریق، فلوسوئیچ، شیرهای کنترلی و تجهیزات مرتبط، بخشهایی از یک سیستم یکپارچه هستند که باید متناسب با نوع ساختمان و سطح خطر طراحی و اجرا شوند.
در این راهنما با مهمترین تجهیزات آتش نشانی ساختمان آشنا میشویم و به زبان ساده توضیح میدهیم که هرکدام چه وظیفهای دارند، چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و هنگام طراحی سیستم آتشنشانی چه نکاتی باید در نظر گرفته شود.
تجهیزات آتش نشانی ساختمان چیست؟
تجهیزات آتش نشانی ساختمان را میتوان بهطور کلی در چند گروه قرار داد:
تجهیزات اعلام و تشخیص حریق
تجهیزات اطفای حریق
تجهیزات انتقال و توزیع آب
تجهیزات کنترل و پایش سیستم
تجهیزات دستی مانند کپسول، فایرباکس و هوزریل
در یک سیستم آتشنشانی کامل، تجهیزات مختلف وظایف متفاوتی دارند. برای مثال، دتکتور میتواند وجود دود یا افزایش دما را تشخیص دهد، پنل اعلام حریق سیگنال را دریافت و مدیریت کند و سیستم اسپرینکلر در صورت رسیدن دمای محیط به محدوده عملکرد هد، آب را روی محدوده حریق تخلیه کند.
استانداردهای مختلفی برای طراحی، نصب و نگهداری این سیستمها وجود دارد. برای نمونه، NFPA 13 به نصب سیستمهای اسپرینکلر، NFPA 72 به اعلام حریق و سیگنالینگ و NFPA 25 به بازرسی، آزمایش و نگهداری سیستمهای حفاظت حریق مبتنی بر آب میپردازد.
مهمترین تجهیزات آتش نشانی ساختمان
اسپرینکلر: اطفای خودکار و موضعی حریق
رایزر آتش نشانی: انتقال و توزیع آب در بخشهای مختلف ساختمان
زون اسمبلی: کنترل و پایش یک زون از شبکه اسپرینکلر
فلوسوئیچ: تشخیص جریان آب در لوله
شیر تست و تخلیه: تست سیستم و تخلیه آب یک زون
شیر کنترل: قطع و وصل جریان و ایزوله کردن بخش مشخصی از سیستم
مانومتر: نمایش فشار آب
پنل اعلام حریق: دریافت و مدیریت سیگنالهای سیستم اعلام
دتکتور: تشخیص علائم اولیه حریق
بوستر پمپ: تأمین فشار و دبی موردنیاز شبکه
البته نوع و تعداد تجهیزات موردنیاز هر پروژه به عواملی مانند کاربری ساختمان، مساحت، ارتفاع، نوع خطر، طراحی هیدرولیکی و الزامات محلی بستگی دارد.
اسپرینکلر آتش نشانی چیست؟
اسپرینکلر آتش نشانی یکی از مهمترین تجهیزات سیستم اطفای خودکار حریق است که برای کنترل یا مهار آتش در مراحل اولیه استفاده میشود. اسپرینکلرها معمولاً روی شبکهای از لولههای آب نصب میشوند. در سیستمهای تر، لولهها بهطور معمول دارای آب تحت فشار هستند. هر هد اسپرینکلر دارای مکانیزم حرارتی است و در صورت رسیدن دمای محیط اطراف آن به دمای عملکرد، مسیر خروج آب باز میشود. آب پس از خروج از اسپرینکلر با برخورد به دفلکتور در الگوی مشخصی پخش میشود و روی محدوده موردنظر تخلیه میشود.
آیا همه اسپرینکلرها همزمان فعال میشوند؟
خیر. یکی از تصورات اشتباه درباره سیستم اسپرینکلر این است که با وقوع آتش، تمام اسپرینکلرهای ساختمان همزمان باز میشوند. در سیستمهای متعارف، هر هد اسپرینکلر بهصورت مستقل و بر اساس شرایط حرارتی محل خود عمل میکند. بنابراین فعال شدن یک اسپرینکلر لزوماً به معنی فعال شدن تمام اسپرینکلرهای ساختمان نیست.
اجزای اصلی سیستم اسپرینکلر
یک سیستم اسپرینکلر فقط از هدهای پاشش تشکیل نشده و مجموعهای از تجهیزات در کنار یکدیگر عملکرد آن را کامل میکنند، از جمله:
هدهای اسپرینکلر
شبکه لولهکشی
رایزر
شیرهای کنترلی
فلوسوئیچ
شیر تست و تخلیه
فشارسنج
تجهیزات هشدار جریان
منبع آب و تجهیزات تأمین فشار در صورت نیاز پروژه
NFPA 13 برای سیستمهای اسپرینکلر، علاوه بر الزامات عمومی، فصلهای جداگانهای برای اجزای سیستم، انواع سیستمها، محل نصب اسپرینکلرها، لولهکشی، محاسبات و پذیرش سیستم دارد.
رایزر آتش نشانی چیست؟
رایزر آتش نشانی یکی از بخشهای اصلی شبکه لولهکشی سیستم اطفای حریق ساختمان است که وظیفه انتقال آب بین طبقات یا بخشهای مختلف ساختمان را بر عهده دارد. در ساختمانهای چندطبقه، برای رساندن آب از منبع و تجهیزات تأمین فشار به طبقات مختلف، شبکه لولهکشی عمودی مورد استفاده قرار میگیرد. این بخش عمودی بهعنوان رایزر شناخته میشود. رایزر میتواند برای سیستمهای مختلفی مانند اسپرینکلر یا سیستم لوله ایستاده مورد استفاده قرار گیرد و بسته به طراحی پروژه ممکن است رایزرها مستقل یا در شرایط مشخص، مشترک باشند.
تجهیزات رایزر اسپرینکلر
شیر کنترل
شیر یکطرفه
فشارسنج
فلوسوئیچ یا تجهیز تشخیص جریان
شیر تست و تخلیه
تجهیزات هشداردهنده مرتبط
ضوابط فنی منتشرشده برای سیستمهای اطفای حریق نیز برای ابتدای رایزر اسپرینکلر، ترکیبی از شیر کنترل، شیر یکطرفه، وسیله تشخیص و هشدار جریان، فشارسنج و شیر تست و تخلیه را پیشبینی کردهاند.
زون اسمبلی چیست؟
زون اسمبلی (Zone Assembly) یا زون کنترل ولو (Zone Control Valve) مجموعهای از تجهیزات است که برای کنترل، پایش و تست یک بخش مشخص از شبکه اسپرینکلر استفاده میشود. در ساختمانهای بزرگ، شبکه اسپرینکلر میتواند به چند زون تقسیم شود. این تقسیمبندی باعث میشود وضعیت هر بخش بهصورت مستقل قابل کنترل و پایش باشد.
هر زون اسمبلی معمولاً شامل مجموعهای از تجهیزات کنترلی و نظارتی است که میتوانند شامل موارد زیر باشند:
شیر پروانهای دارای وضعیت نظارتی
فلوسوئیچ
شیر تست و تخلیه
فشارسنج
شیر یکطرفه
سایر متعلقات موردنیاز بر اساس طراحی
زون اسمبلی چگونه کار میکند؟
فرض کنید یکی از اسپرینکلرهای یک طبقه در اثر افزایش دما فعال شود. با باز شدن اسپرینکلر، جریان آب در شبکه ایجاد میشود. فلوسوئیچ این جریان را تشخیص میدهد و سیگنال مربوطه را به سیستم اعلام حریق ارسال میکند. در نتیجه، سیستم میتواند فعال شدن جریان آب در زون مربوطه را تشخیص دهد. به همین دلیل، زون اسمبلی تنها مجموعهای از شیرها نیست؛ بلکه بخشی از ارتباط میان سیستم اطفای حریق و سیستم اعلام حریق محسوب میشود.
اجزای زون اسمبلی
فلوسوئیچ
فلوسوئیچ یا Water Flow Switch وظیفه تشخیص جریان آب در لوله را دارد. زمانی که آب به دلیل فعال شدن اسپرینکلر یا انجام تست در شبکه جریان پیدا میکند، فلوسوئیچ میتواند این وضعیت را تشخیص داده و سیگنال ارسال کند.
شیر تست و تخلیه
شیر Test & Drain برای آزمایش عملکرد سیستم و همچنین تخلیه آب یک بخش از شبکه استفاده میشود. با استفاده از بخش تست میتوان شرایطی مشابه ایجاد جریان آب در سیستم را ایجاد کرد تا عملکرد تجهیزات نظارتی بررسی شود.
مانومتر
مانومتر یا Pressure Gauge فشار موجود در بخش موردنظر شبکه را نشان میدهد و برای بررسی وضعیت فشار سیستم کاربرد دارد.
شیر کنترل
شیر کنترل برای قطع یا وصل کردن جریان و ایزوله کردن یک بخش از سیستم استفاده میشود. در سیستمهای نظارتی، وضعیت شیر نیز میتواند تحت نظارت باشد.
برای دریافت مشاوره رایگان، استعلام قیمت تجهیزات آتشنشانی ذکر شده و غیره، یا اخذ تاییدیه آتشنشانی با کارشناسان سامه تماس بگیرید.
سیستم اعلام حریق چیست؟
برخلاف سیستم اسپرینکلر که نقش اصلی آن اطفای حریق است، سیستم اعلام حریق وظیفه شناسایی شرایط حریق و ارسال هشدار را بر عهده دارد.
یک سیستم اعلام حریق میتواند از اجزای مختلفی تشکیل شود، از جمله:
پنل مرکزی اعلام حریق
دتکتور دود
دتکتور حرارتی
شستی اعلام حریق
آژیر
فلاشر
ماژولهای ورودی و خروجی
تجهیزات انتقال سیگنال
NFPA 72، با عنوان National Fire Alarm and Signaling Code، به الزامات سیستمهای اعلام و سیگنالینگ حریق، تجهیزات آغازکننده، تجهیزات اعلان و بازرسی و نگهداری این سیستمها میپردازد.
تفاوت رایزر و زون اسمبلی چیست؟
این دو اصطلاح گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند، در حالی که عملکرد متفاوتی دارند.
رایزر بخشی از شبکه لولهکشی عمودی است که وظیفه انتقال و توزیع آب را بر عهده دارد.
در مقابل، زون اسمبلی مجموعهای از تجهیزات کنترلی و نظارتی است که برای کنترل و پایش یک زون مشخص از شبکه اسپرینکلر استفاده میشود.
بنابراین میتوان گفت:
رایزر = مسیر اصلی انتقال آب در بخش عمودی ساختمان
زون اسمبلی = مجموعه کنترل و پایش یک محدوده مشخص
اسپرینکلر = تجهیز نهایی تخلیه آب روی محل حریق
فلوسوئیچ = تشخیص جریان آب
سیستم اعلام حریق = دریافت و پردازش سیگنالهای هشدار
استانداردهای مهم تجهیزات آتش نشانی
در پروژههای آتشنشانی، انتخاب تجهیزات نباید صرفاً بر اساس ظاهر، قیمت یا مشخصات کاتالوگ انجام شود. طراحی و انتخاب تجهیزات باید با الزامات پروژه و استانداردهای مورد استفاده هماهنگ باشد.
از استانداردهای شناختهشده در این حوزه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
استاندار NFPA 13
استاندارد مربوط به نصب سیستمهای اسپرینکلر است و موضوعاتی مانند اجزای سیستم، انواع سیستمها، محل نصب اسپرینکلر، لولهکشی و پذیرش سیستم را پوشش میدهد.
استاندارد NFPA 72
استاندارد مربوط به سیستمهای اعلام حریق و سیگنالینگ است و موضوعاتی مانند تجهیزات آغازکننده، تجهیزات اعلان، مدارها و بازرسی و نگهداری سیستم اعلام حریق را پوشش میدهد.
استاندارد NFPA 25
این استاندارد بر بازرسی، آزمایش و نگهداری سیستمهای حفاظت حریق مبتنی بر آب تمرکز دارد. بنابراین صرف نصب تجهیزات کافی نیست و وضعیت سیستم باید طبق الزامات مربوط به بازرسی و نگهداری بررسی شود.
همچنین باید توجه داشت که استاندارد مورد استفاده و الزامات اجرایی نهایی پروژه ممکن است بر اساس مقررات محلی و مرجع ذیصلاح تعیین شود.
نکات مهم در انتخاب تجهیزات آتش نشانی
نوع کاربری ساختمان
متراژ و تعداد طبقات
ارتفاع ساختمان
میزان و نوع خطر حریق
نوع مواد موجود در محیط
فشار و دبی موردنیاز
طراحی هیدرولیکی سیستم
الزامات مقررات محلی
کیفیت و مشخصات فنی تجهیزات
قابلیت دسترسی برای تست و نگهداری
هماهنگی تجهیزات مختلف با یکدیگر
در برخی پروژهها استفاده از تجهیزات دارای تأییدیههایی مانند UL یا FM نیز بر اساس مشخصات پروژه و الزامات کارفرما یا مرجع تأییدکننده مطرح میشود.
نگهداری تجهیزات آتش نشانی چرا اهمیت دارد؟
حتی بهترین تجهیزات آتش نشانی اگر بهدرستی نگهداری نشوند، ممکن است هنگام حادثه عملکرد مورد انتظار را نداشته باشند. برنامه نگهداری باید متناسب با نوع سیستم شامل بازرسی، تست و سرویس تجهیزات باشد. NFPA 25 بهطور مشخص به بازرسی، آزمایش و نگهداری سیستمهای حفاظت حریق مبتنی بر آب میپردازد. در فرآیند نگهداری میتوان مواردی مانند وضعیت شیرها، فشار سیستم، عملکرد تجهیزات هشدار جریان، وضعیت اسپرینکلرها و تجهیزات مرتبط را بررسی کرد.
جمعبندی
تجهیزات آتش نشانی ساختمان مجموعهای از تجهیزات بههمپیوسته هستند که هرکدام وظیفه مشخصی در تشخیص، اعلام، کنترل یا اطفای حریق دارند. اسپرینکلر برای واکنش خودکار به شرایط حرارتی و تخلیه آب در محدوده حریق استفاده میشود. رایزر آتش نشانی مسیر اصلی انتقال آب در بخشهای عمودی ساختمان است و زون اسمبلی وظیفه کنترل و پایش یک محدوده مشخص از شبکه اسپرینکلر را بر عهده دارد. فلوسوئیچ نیز میتواند جریان آب را تشخیص داده و وضعیت را به سیستم اعلام حریق منتقل کند.
بنابراین برای طراحی یک سیستم آتش نشانی ساختمان، انتخاب جداگانه هر تجهیز کافی نیست؛ بلکه باید عملکرد کل شبکه، هماهنگی تجهیزات، الزامات استانداردی، طراحی هیدرولیکی و امکان تست و نگهداری دورهای در کنار یکدیگر در نظر گرفته شوند.
